Günaydın. Çok ilginç bir haftaya giriyoruz. Pek çok ülkede dananın kuyruğu kopacak. Şu ana kadar ne olduğu netleşecek, bundan sonra ne olacağı kesinleşecek. Önümüzdeki haftaya sanırım çoğu ülke farklı duygularla girecek.

The post Mehmet Aktekin – 2 – 28.04.2020 appeared first on Yeni Koronavirüs Hastalığı 2019.

 Günaydın. Yeni vaka sayılarının günlere göre dağılımı incelenirken bazen günden güne pek de anlam verilemeyen değişikliklerin olduğu görülür. Bunların nedenleri arasında; hastalık belirtisi gösteren bireylerin sağlık kuruluşuna başvururken erken veya geç davranmaları, sağlık kuruluşundaki tanı sürecinin farklı sürelerde tamamlanması, verilerin sisteme girilmesi sırasında bir sonraki güne kayma ve benzeri pek çok faktör rol oynayabilir. Bu nedenle üçer günlük veri ortalamaları, uzun süreçli olaylarda da haftalık veri ortalamalarının kullanılması daha göze hitap eden, anlaşılması daha kolay grafikler ortaya çıkarır. Bugün 24 Nisan itibariyle hem günlük verileri, hem de üçer günlük ortalamaları kullanan iki grafik vereceğim. Gördüğümüz gibi her iki grafikte de yeni vakalar açısından aşağı dönmüş durumdayız. Tepedeki kararsız platonun İstanbul azalırken, diğer bazı büyükşehirlerdeki yeni vaka artışından kaynaklanabileceğini daha önce söylemiştik.

The post Mehmet Aktekin – 28.04.2020 appeared first on Yeni Koronavirüs Hastalığı 2019.

Dünyadan başlayalım, sonra Ülkemize dönelim. Avrupa ve ABD hakkındaki öngörülerimiz tutuyor. Daha önceki yazılara göz atarsanız bu görülür. ABD Nisan’ın 4’ü gibi yeni vaka sayısı açısından bir pik oluşturdu. Biraz oyalandıktan sonra 10 Nisan’da benzer düzeyde bir diğer piki takiben yeni vaka sayılarını düşürmeye başladı. Bu şu anlama geliyor. Eğer bu yönde ilerlerse Hastalık havuzuna dolan yeni vakalar giderek azalacak ve iyileşenlerin de artmasıyla birlikte aktif vaka sayıları giderek düşecek. Aktif vakaların azalmaya başlaması için bir hafta on gün daha zamana ihtiyacı var. ABD’nin bu eğime girmesiyle, küresel salgın eğrisi de azalma yönüne dönecek. Çünkü şu anda küresel eğilimi ABD domine ediyor.  İtalya, İspanya, Almanya ve İran düzenli olarak yeni vaka sayılarını azaltmaya devam ediyorlar. İtalya diğerlerine göre biraz daha nazlanarak ve zamana yayılarak düşüyor. İtalya, İspanya ve Almanya aktif vaka sayısı açısından da pik düzeyine geldi, artık yeni vakalarla birlikte aktif vakaların da azalması bekleniyor. İran’da aktif vakalar çoktan azalmaya geçti.

Gelelim Ülkemize. En zorlandığımız yer burası. Çünkü veri güvenliği diye bir sorunumuz var. Ama eldeki bu. Lütfen benimle birlikte siz de yorumlayın. Sık sık şekilleri açıp bakın. Gördüğünüz gibi salgının ilerlemesi açısından ülkeler üç aşağı beş yukarı birbirini taklit ediyor.  Olağanüstü bir durum olmadığı taktirde bizim de benzer bir gelişme göstermemiz gerekir. 11 Nisan’da yeni vaka sayısı açısından bir zirve yaptık. Bu gerçek bir zirve de olabilir, yalancı bir zirve de. Yalancı ise bundan sonra gelecek günlük rakamların 6-7 binlere doğru tırmanması gerekir. Ancak diğer ülkelere bakınca bu zirvede üç dört gün oyalanıp, daha sonra tekrar bir pik yapıp (bunun mekanizmasını daha önce açıklamıştık), kademeli şekilde düşüşe geçmemiz gerekiyor (Grafikteki yeşil çizgi). Bu durumda daha önce verdiğimiz 19 Mayıs tarihi, bilemediniz Mayıs sonunda yeni vaka sayımızın yok denecek kadar azalması beklenir. Yine iyileşen hasta sayılarının artmasıyla aktif hasta sayımızda da bir pik beklemeliyiz. Ay sonuna doğru olacağını tahmin ediyorum. Vaka sayımızdaki azalma 20 yaş altına sokağa çıkma yasağının olası etkilerine takvimsel olarak uyuyor (yasak 4 Nisan, ilk azalma 12 Nisan). Ne kadar etkisi vardır, bilemem.

Ancak şunu hatırlatalım, bugün bize ilan edilen rakamlar, virüsün geçen haftaki macerasını yansıtıyor. Yani bir hafta on gün önce virüs bir kişiye bulaştı, ortalama 5 gün sonra (2-14 arası) hastalık belirtileri ortaya çıktı, 3-5 gün içinde de bu vaka sağlık kuruluşuna başvurdu, testi yapıldı ve dün Sağlık Bakanı tarafından şu kadar yeni vakamız var diye açıklanan hastalar arasında yer aldı. O yüzden ben önümüzdeki 2-3 hafta çok önemli değil, geçtiğimiz hafta ve bugünler çok önemli diyeceğim.

Geçtiğimiz hafta olağan dışı olarak bir Cuma sendromu yaşadık. Bu karmaşanın etkisini tahmin etmek güç. Gerçekten insanlar arasında ciddi bir bulaşma yaşandıysa, gelişmemizin kırmızı çizgiye benzer ilerlemesi ve vakaların azalmasının hazirana kalma olasılığı var. Bana sorarsanız ben çok kuvvetli bir etki beklemiyorum. Bu olay sokağa çıkma yasağı olan veya evde kalma koşullarına son derece uyan, steril diye tabir edebileceğimiz bir ülkede olsaydı kesinlikle ciddi bir olumsuz etkisi olurdu. Ancak bizde günlerdir, toplu taşımada, üretim yerlerinde, atölyelerde, sanayi çarşılarında, fabrikalarda, pazar yerlerinde insanlar arası yakın temas zaten yaşanıyordu ve bizim salgın dinamiğimiz bu gerçekler eşliğinde oluşmuştu. O yüzden böyle bir temasın bizim enfekte kişi sayımızı arttırmakla birlikte zıplatmayacağını düşünüyor, düşünmek istiyorum. Ama yine de buna bir cevap vermek zor. Sokağa kendini atanların sayısı Bakanın dediği gibi 250 bin mi idi, yoksa 2.5 milyon mu, bilmiyoruz.

Tabi unutmamak lazım şu an Covid-19’un birinci atağı ile mücadele ediyor ve onu söndürmeye çalışıyoruz. Olasılıkla 15-20 gün içinde özellikle batı ülkeleri ekonomik kaygılarla önlemleri gevşetecek. Bu durumda aşı bulunana kadar yeni salgın atakları görülebilir. Ancak bu atakların hiçbir zaman birinci atak kadar dramatik boyutlara ulaşması beklenmiyor. Büyük olasılıkla kontrol altında tutulacak. Sloganımızla bitirelim. Evde kal, bulaşma , bulaştırma.

The post Mehmet Aktekin – 14.04.2020 appeared first on Yeni Koronavirüs Hastalığı 2019.

Bugün sokağa çıkma yasağı öncesi son gün. Biraz değişik bir yazı olacak. Spekülasyon yapacağım. Çünkü bazı konularda veri ya da kanıt olmadan konuşacağım. Belki yaptığım çok doğru değil ama çarem yok. Açıklama getirilmesi gereken noktalar var ama veri yok.

Türkiye’nin son verilerinin beklentimin biraz dışına çıktığından bahsetmiştim. Bunu farklı nedenlere bağlamıştık. Aslında 20 yaş öncesine sokağa çıkma yasağının olumlu etkisi, hafta sonu sokağa çıkma yasağının olumlu etkisi, Cuma gecesi yaşanan kargaşanın olumsuz etkisi, sokağa çıkma yasağı sonrası halkın kendini sokağa atmasının olumsuz etkisi, sosyal mesafeye uyulmayan durumların olumsuz etkisi, hepsi biraz birbirine karıştı. Bu parametler üzerinden sağlıklı bir yorum yapmak pek mümkün değil. Söylenecek tek şey sadece “olabilir”.

Biraz da tesadüfen Türkiye ve ABD eğrilerinin birebir olmasa da birbirine benzediğini fark ettim (1. Şekil). Şekildeki kesikli bordo kılavuz çizgi kopyala yapıştırdır, yani birebir aynıdır. Hemen belirteyim ABD bizden biraz önde gidiyor. O zaman ABD’de salgının gelişimini inceledim. Başlangıçta ABD’de vakaların çoğu New York’da idi. Aynı bizde İstanbul’da olduğu gibi. Ancak daha sonra salgın ABD’de pek çok eyalete yayıldı. Bir çoğunda ürkütücü rakamlar hala yok ama bugün ABD’deki vaka sayısının (820 bin) ancak % 30’u New York’da (256 bin).

O zaman New York’un yeni vaka sayısı açısından şu andaki durumunu merak ettim. Beklediğimi gördüm. New York’da salgın çoktan sönme sürecindeydi (2. Şekil) ancak diğer eyaletlerin küçük rakamlarının toplam etkisiyle ABD’de salgın henüz aşağı dönüşünü tam beceremedi ve yatay pozisyonunu sürdürüyordu. Aynı bizde olduğu gibi. O zaman acaba Türkiye’de de ABD benzeri bir gelişim var mı diye düşündüm. Bizde maalesef veri yok ancak pek çok şey ABD’ye benziyordu. Acaba bizde de İstanbul artık inişe geçmiş, ancak tüm yurda yayılmış vakaların daha sonradan çoğalmasıyla Türkiye’nin eğrisini etkilemiş olabilir miydi?

Öteden beri Türkiye’de salgının 2 ayrı boyutta incelenmesini savundum. İstanbul salgını ve diğerleri. Bugün geldiğimiz noktada bunu belki 3 farklı boyuta çekmeliyiz. İlki İstanbul, İkincisi İzmir, Ankara, Bursa, Kocaeli ve benzeri vaka sayısının fazla olduğu birkaç il daha, üçüncüsü de diğerleri. Bu üç grupta da vaka artışı birbiriyle eş zamanlı değil, araya biraz zaman koyarak gelişiyor gibi. Önce İstanbul başladı, sonra o sönerken diğerleri daha az ivmeyle olsa da artıyor gibi. İşte burada spekülasyon yapıyoruz. Çünkü analiz edemediğimiz karanlık bir haritadan başka elimizde veri yok. Verilerin bize ulaşmamasının makul nedenleri olabilir, bunu eleştiri anlamında söylemiyorum ama sonuçta verimiz yok.

O zaman sezgisel olarak Türkiye’de çift salgınlı bir grafik simülasyonu yaptım (3. Şekil). İstanbul ve diğerleri ya da diğer büyük şehirlerin kendi özgün grafikleri ve bunların etkisinde Türkiye genel grafiği. Sanırım bugün yaşadığımız Türkiye’nin hızla düşmek yerine zirvede biraz oyalanmasının nedeni bu. İstanbul sönerken Türkiye’nin diğer kentleri ona benzer bir grafik çiziyor, ancak bu zaman olarak geriden geldiğinden zirveye yeni ulaştı. İstanbul’da azalan vaka sayılarına, İstanbul dışında görülen vaka sayıları ekleniyor. Bu da Türkiye rakamlarının zirve bölgesinde bir süre oyalanmasına yol açıyor. Şayet bilme olanağımız olsaydı, Türkiye’deki yeni vaka sayıları toplamının artık İstanbul’un üzerinde olduğunu görmemiz sürpriz olmazdı.

Peki ne olacak. Önlemlere dikkat ettiğimiz, sulandırmadığımız taktirde (hala pek çok yerde bu gerçekleşmese de) ne olacağını bize gösteren ülkeler var. Bunları örnek alırsak kısa bir süre sonra onlar gibi olabiliriz. İşte örnekler Avusturya , İsviçre, Almanya, Avustralya. Bu ülkeler bize moral vermeli motive etmeli (diğer şekiller).

Lütfen evde kalalım. Çevremizi buna zorlayalım. Elimizde bir şans var, bunu heba etmeyelim.

  

The post Mehmet Aktekin – Spekülasyon – 22.04.2020 appeared first on Yeni Koronavirüs Hastalığı 2019.

Toplumda gerçek vaka sayısı bilinmeyen, belirtisiz geçen pek çok enfeksiyon vakasının olduğu, belirtisi olanların ne kadarına test yapılıp, ya da yapılmadan tanı konduğunu bilmediğimiz bir ortamda hastalığın geleceği ile ilgili yorumlar yapmaya çalışıyoruz. Bugüne kadar salgının gelişimi incelenirken hep ilk vaka ölçü alındı, dünyanın her yerinde. Oysa Çin’de ilk vakanın Kasım, Türkiye’de Ocak ayında olduğuna dair bir sürü rivayet var. Kaldı ki Türkiye’de ilk vakanın 10 Mart’ta olmadığı zaten anlaşıldı. Buna karşın bir de İtalya örneği var. İtalya’da ilk vaka 31 Ocak’ta görüldü, ancak 21 Şubat’a kadar sadece 3 vaka var. Arada 22 gün var. O halde salgının geleceğine ilişkin kestirimler yaparken, zaten şüpheli olan (bu salgına özel) ilk vaka tarihini kullanmak ne kadar doğru? Değişik bir şey yapmak istedim. Geleceği tahmin etmek için başlangıcı kesin olarak saptanamayan ilk vaka tarihini değil de vakaların gözle görülür sayıya ulaştığı bir tarih aldım. Bunun için de elli rakamını kriter kabul ettim. Çin için en erken, 22 şubat’ta 270 rakamına ulaşabildiğim için, Çin’in 50 vaka tarihini 20 Şubat varsaydım.
Bu analiz ülkeler birbirinden farklı olsalar, farklı önlemler alsalar da genel olarak salgın sürecinin benzer bir seyir izleyeceği varsayımına dayanmaktadır. Kanımca baştan önlem almayan ülkeler daha sonra katı, baştan bazı önlemleri alan ülkeler sonradan daha az katı önlemler alarak, birbirine benzer bir konuma gelmiştir.
Buna göre Çin yeni vaka anlamında 22 günde pik noktasına gelmiştir. Gerçi Çin’in piki vaka tanımında değişiklik nedeniyle aniden sıçrama yapmış ve normal eğriden sapmıştır. Ancak salgın sürecini tamamlayan tek ülke olduğu için çaresiz, onun verilerini referans alacağız. Çin pik yaptıktan 28 gün, 50’li rakamları bulduktan 50 gün sonra vakalarını sıfırladı.
İtalya 22 Şubat’ta 58 vakaya ulaştı. 29 ve 34 gün sonra ikinci tepe daha alçak olmak üzere çift tepe formasyonu yaptı, İspanya ve Almanya’da da bu çift tepe formasyonu gözlendi. İtalya 29 gün sonra 1. tepeyi, 34 gün sonra 2. tepeyi yaptı ve inişe geçti. İkinci tepe 26 Mart’ta gerçekleşti. Şayet 3. Bir tepe oluşturma gibi bir davranışa girmez ise (zor görünüyor) ve Çin deneyimi burada çalışırsa, 20 gün sonra yani Nisan sonuna doğru vakalarını yok denecek kadar azaltması, yani salgını söndürmesi gerekli. İtalya’nın süreci bu analizin de işe yarayıp yaramadığını söyleyecek bize.
İspanya 4 Mart’ta 54 vakaya ulaştı. 21 gün sonra ilk tepeyi 27 gün sonra 1 Nisan’da ikinci tepeyi yaptı. Çin’i izlerse Mayıs ayının ilk haftalarında salgını söndürmesi gerekli.
Almanya 4 Mart’ta 59 vakaya ulaştı. 23 gün sonra ilk tepeyi, 29 gün sonra 2 Nisan’da ikinci tepeyi yaptı. Aynı yaklaşımla Mayıs’ın ilk haftalarında salgının durması lazım.
İran’da 26 Şubat’ta 44 vaka vardı. Tipik bir çift tepe yapmadan 30 Mart’ta yani 33 gün sonra tepe noktasına ulaştı. Çin’e benzerse Nisan sonlarında salgın biter.
Tepeye ulaşma süreci 15-16 gün gibi daha hızlı olan İsviçre ve Avusturya gibi ülkeler var. Ancak nüfusları düşük olduğundan kontrol önlemleriyle salgının dinamikleri daha kolay değişeceğinden şimdilik sadece bilgi olarak buraya koyalım. Bunun dışında Çin’in dinamiğini belirleyen Wuhan, İtalya, ispanya, Almanya , İran ve Türkiye benzer nüfus büyüklüğü gösteren ülkeler.
Özetlersek 50’li vakalara ulaştıktan sonra ülkeler 27-33 gün sonra tepe noktalarına (peak) ulaşıyorlar (ikinci tepe esas alınınca). İlk tepe 21-29 gün sonra oluşuyor.
Türkiye 17 Mart’ta 51 vakaya ulaştı. Şu an 50 vakadan sonra 19. Günde. Bu durumda 8 ile 14 gün sonra salgında pik noktaya ulaşma olasılığı var. Şayet iki tepe yapma gibi bir grafik çizecekse 2 ile 9 gün içinde ilk tepesini yapması lazım. Biz yine de ilk tepeyi falan karıştırmayalım. Yani bir ile iki hafta sonra salgının pik yapması (12-19 Nisan ) ve yine Çin’i takip ederse 19 Mayıs civarında salgını söndürmesi beklenir.
Bu analizin güçlü yanı, genel olarak ülkelerin birbiriyle uyumlu eğriler çizmesidir. Zayıf yanları ise ülkelerin eğilimlerini oluşturan verilerin ne derece gerçeği yansıttığının, belirti veren insanların ne kadarına tanı konduğunun, ülke içindeki odaklaşmaların dinamiğinin (örneğin İstanbul) ne olduğunun tam bilinmemesidir.
Bu arada Doçent Dr. Özgür Sevinç’in yaptığı analizlerde Türkiye şu ana kadar Çin ile uyumlu bir grafik çizmektedir.
Şunu unutmayalım, bu öngörü, verilerin benzerliğine dayanan bir tahmindir, beklenmeyen olaylar, önlemlerde zayıflamalar, ya da İtalya, İspanya, İran ve Almanya gibi ülkelerin yeniden tırmanmaya geçmesi gidişatı değiştirebilir (Böylece kendimi de biraz sağlama alayım). Ancak bir görüş olarak yararlı olacağı kanısındayım.  

The post Mehmet Aktekin – Salgın Kestirimi – 06.04.2020 appeared first on Yeni Koronavirüs Hastalığı 2019.